Isaac Jacobovsky
Część utworu Abato Chłopiec powstała czterdzieści lat temu w Polsce
w czasie moich studiów uniwersyteckich w Lublinie z myślą o przekazaniu pierworodnemu synowi Aleksandrowi Marii refleksji o życiu i zarazem pewnego rodzaju ojcowskiej przestrogi. Utwór zatem miał charakter dydaktyczny. Kilka lat później jego tytułowy bohater użyczył imienia młodszemu synowi Arturowi Abato.
Moja sytuacja w Polsce w tamtym czasie nie sprzyjała twórczości literackiej. Straciłem trzy pierwsze części utworu, zatytułowane kolejno Człowiek, Chaos i Raj. Próby ich odtworzenia nie powiodły się, co miało negatywny wpływ na dalsze losy nie tylko tego utworu, ale też mojej aktywności literackiej, którą wznowiłem dopiero podczas pobytów w leśnym domu mojej rodziny w Klockhammar, nieopodal Örebro i kontynuowałem w Edynburgu.
W czasie, w którym powstały utracone części utworu Abato Chłopiec używałem literackiego nazwiska Jacek Janas-Kaszczyk. Pod tym nazwiskiem debiutowałem. Obecnie – tuż przed przekazaniem utworu do publikacji – miałem zamiar użyć tego historycznego już dla mnie nazwiska ponownie, z jednej strony chcąc w ten sposób podkreślić wielką twórczą determinację i zamanifestować wolę dokończenia tego utworu mimo dawnych politycznych represji, z drugiej – umiejscawiając utwór w okresie biograficznym, w którym powstała jego pierwsza część, i w którym moje poglądy dotyczące kwestii religii bardzo różniły się od obecnych. W tamtym czasie mój światopogląd oscylował wokół koncepcji teorii miłości z teoretycznego punktu widzenia bliskiej poglądom Ludwiga Feuerbacha na temat istoty wierzeń religijnych, przy czym o tyle od nich odległej, że uwzględniającej dualizm w metafizyce.
Ostatecznie jednak utwór Abato Chłopiec publikuję pod obecnym nazwiskiem literackim, dla mnie tak bliskim emocjonalnie jak poprzednie, a pozwalającym uniknąć niepotrzebnego zamieszania.
Cały utwór składa się z dwóch części: poematu epickiego i villanelli. Obie one uzupełniają się, tworząc większą całość, ukazującą obszerniejszą, głębszą przestrzeń liryczną, całość wyznaczającą znacznie bogatszą perspektywę filologiczną dla tego utworu. Poemat epicki ma charakter poematu prozą i napisany jest wierszem wolnym, w przeciwieństwie do villanelli. Obie części reprezentują zatem dwa różne rodzaje literackie. W tym utworze łączy je jednak wspólna, dosyć rozbudowana fabuła. To, co z punktu widzenia poetyki i teorii procesu historycznoliterackiego wypełnia transformację pomiędzy formą eposu a villanellą jest ich pewnego rodzaju uzupełnieniem, dzięki któremu tworzą spójną i oryginalną całość.
Poemat epicki należy do jednego z najstarszych gatunków epiki. Korzeniami sięga Starożytności. Wiersz ten tradycyjnie pisany był sekstyną lub oktawą, od XIV wieku również strofą chaucerowską, współcześnie dodatkowo wierszem wolnym. Poemat epicki jest pewną postacią eposu. Różni się on od eposu tym, że posiada jeden wątek epizodyczny.
Villanella natomiast jako nazwa nowego gatunku lirycznego pojawiła się w okresie Renesansu. Podczas pracy nad utworem dokonałem pewnych zmian w jej budowie. Dzięki temu mogę zaprezentować Czytelnikowi nową – z perspektywy teorii literatury – formę wiersza, którą ze względu na miejsce zakończenia pracy nad utworem nazwałem villanellą szkocką – przez analogię do sonetów z książki Kosmos i Hipokryzja. Sonety szwedzkie, które ze względu na miejsce rozpoczęcia pracy nazwałem sonetami szwedzkimi (chociaż z punktu widzenia historii literatury są rozwinięciem sonetu Szekspirowskiego).
Poniżej umieściłem kolejno dwa schematy budowy villanelli: tradycyjny i villanelli szkockiej. Schemat villanelli tradycyjnej pochodzi z utworu zatytułowanego Zgubiłem synogarlicę z 1574 roku. Autorem wiersza był francuski poeta renesansowy, kierujący prestiżową Katedrą Latin Eloquence w Collège Royal w Paryżu, Jean Passerat. Wiersz Zgubiłem synogarlicę spopularyzował villanellę, narzucając swobodnej, prawdopodobnie włoskiej wersji gatunku rygorystyczną formę siedmiozgłoskowca z dwoma rymami, pięcioma tercetami i końcowym czterowierszem z powtórzeniami wersetów. Prezentuje to poniższy schemat:
A1 / b / A2
a / b / A1
a / b / A2
a / b / A1
a / b / A2
a / b / A1 / A2.
Villanella szkocka jest rozbudowaną wersją francuskiej, posiada zatem podobną do tradycyjnej strukturę poszczególnych wersetów, niemniej jednak jest znacząco wzbogacona. Krótsza jej wersja zawiera na końcu dodatkową zwrotkę dwuwersową. Dłuższa jej wersja jest obszerniejsza: pierwszych sześć zwrotek ma w niej niejako swoje zwierciadlane odbicie. Ponadto, każda z dwóch części utworu zawiera dodatkową zwrotkę dwuwersową. W sumie więc villanella szkocka liczy nie sześć zwrotek – jak to ma miejsce w villanelli tradycyjnej – a dwa razy po siedem, czyli czternaście zwrotek. Oto schemat jej budowy:
A1 / b / A2
a / b / A1
a / b / A2
a / b / A1
a / b / A2
a / b / A1 / A2
[b-b] / [b-b]
b (b’) / a (a’) / B1 / B2
b (b’) / a (a’) / B1
b (b’) / a (a’) / B2
b (b’) / a (a’) / B1
b (b’) / a (a’) / B2
B1 / a (a’) / B2
[a-a] / [a-a].
Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że zwrotka ostatnia – dodatkowa – ma inną budowę w każdej z pięciu części utworu.
Oto schemat budowy końcowego dwuwiersza w villanelli szkockiej w jej krótszej wersji – zgodnie z kolejnością występowania w utworze:
[b-b] / [a-a]
[a-b] / [a-b]
[a’-b] / [b’-a]
[b-a] / [b-a]
[a-a] / [b-b].
Budowa końcowego dwuwiersza w dłuższej wersji villanelli szkockiej zależy od tego, do której części wiersza należy dwuwiersz. Zarówno pierwsza zwrotka dwuwersowa, znajdująca się na końcu części prymarnej wiersza, jak i druga zwrotka dwuwersowa, znajdująca się na końcu części paralelnej do części prymarnej i zarazem na końcu wiersza odnoszą się swoją treścią albo do prymarnej części villanelli szkockiej, albo do jej części paralelnej, albo też do obu z nich. Oto schematy ich budowy zgodnie z kolejnością występowania w utworze:
[b-b] / [b-b] // [a-a] / [a-a]
[a-b] / [a-b] // [b-a] / [b-a]
[a’-b] / [b’-a] // [b-a’] / [a-b’]
[b’-a’] / [b’-a’] // [a’-b’] / [a’-b’]
[a’-a’] / [a’-a’] // [b’-b’] / [b’-b’].
Wypada dodać wyjaśnienie, że pierwszych siedem zwrotek uporządkowanych jest w układzie: pięć tercetów, czterowiersz z powtórzeniem wersetów i jedna zwrotka dwuwersowa. Następnych siedem zwrotek uporządkowanych jest w układzie – kolejno: jeden czterowiersz z powtórzeniem wersetów, pięć tercetów i jedna zwrotka dwuwersowa. W sumie villanella szkocka posiada czterdzieści dwa wersety, a nie dziewiętnaście, jak to ma miejsce w formie francuskiej.
Villanella, poza występowaniem w formie siedmiozgłoskowca, może mieć także postać jedenastozgłoskowca i trzynastozgłoskowca. W tym utworze obie wersje villanelli szkockiej – krótsza i dłuższa – prezentowane są w formie trzynastozgłoskowca.
Niniejsza publikacja jest nieco nietypowa, ponieważ pragnąłem unaocznić dodatkową perspektywę pomiędzy częścią zawierającą poemat epicki i częścią zawierającą villanelle. W związku z tym obie one zostały wyeksponowane równolegle na kartach jednej książki, przy czym pierwsza część – na jej stronach parzystych, druga natomiast – na jej stronach nieparzystych. Przyznam, że decyzja o takim właśnie sposobie zaprezentowania tego utworu nie była łatwa i mam pełną świadomość, że jej efekt może zostać uznany za co najmniej kontrowersyjny. Taki jednak był oryginalny zamysł odnośnie do sposobu publikacji utworu w chwili, gdy rozpocząłem nad nim pracę. W kontekście trudnej historii jego powstawania fakt ten postanowiłem uszanować.
Oddawany do rąk Czytelnika utwór Abato Chłopiec. Poemat epicki – Villanella szkocka składa się z pięciu tomów zatytułowanych: Drzewo, Ziemia, Ogień, Woda oraz Powietrze. Książki te stanowią spójną całość.
W tym miejscu pragnę bardzo serdecznie podziękować Pani dr Joannie Dardzie-Gramatyce za ogrom pracy redakcyjnej i korektorskiej. Bez wielkiej życzliwości Pani Doktor publikacja narażona byłaby na liczne błędy i niedociągnięcia. Oczywiście za ostateczny kształt książki odpowiedzialność ponosi wyłącznie jej autor.
Edynburg 2023
[w] Isaac Jacobovsky, Abato Chłopiec. Poemat epicki – Villanella szkocka. Tom 1, Drzewo, Wyd. EcruStone, Edynburg – Warszawa 2023, ss. 9-13.
Isaac Jacobovsky 